Jednym z pierwszych pytań, na które warto odpowiedzieć sobie przed skierowaniem sprawy na drogę postępowania sądowego jest to, ile będzie nas to kosztowało.Odpowiedź jest prosta, a równocześnie dosyć złożona, ponieważ to, ile wydamy na postępowanie sądowe zależy od tego, co jest przedmiotem postępowania.
Kwestię wysokości opłat sądowych w poszczególnych rodzajach postępowań, zasady i tryb ich pobierania oraz zwrotu, zasady zwalniania od kosztów sądowych oraz umarzania, rozkładania na raty i odraczania terminu płatności należności sądowych zostały szczegółowo uregulowane w kilku aktach prawnych.

Linki do najważniejszych znajdziecie Państwo na końcu artykułu.

Poniżej przedstawione zostaną ogólne zasady ponoszenia kosztów sądowych w sprawach cywilnych.

Koszty sądowe są to koszty związane z wszczęciem, prowadzeniem i zakończeniem postępowania sądowego w danej sprawie. Obejmują opłaty oraz wydatki. Co do zasady do uiszczenia kosztów sądowych zobowiązana jest strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie (czyli zazwyczaj pozew, wniosek, a także środki zaskarżenia tj. apelację czy zażalenie) lub powodujące wydatki.

Opłaty

Wyróżniamy opłatę stałą, stosunkową, podstawową oraz tymczasową.
Z opłatą stałą mamy najczęściej do czynienia w sprawach o prawa niemajątkowe. Pobierana jest ona w wysokości jednakowej, niezależnie od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia. Jej wysokość w poszczególnych rodzajach spraw określona została w ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (link poniżej). Opłata ta nie może być niższa niż 30 złotych i wyższa niż 5.000 złotych.

Opłata stosunkowa pobierana jest w sprawach o prawa majątkowe i wynosi ona 5%, a o prawa majątkowe dochodzone w postępowaniu grupowym 2% wartości przedmiotu sporu lub przedmiotu zaskarżenia. Musimy zatem najpierw ustalić, ile wynosi wartość przedmiotu sporu /zaskarżenia (co nie zawsze jest łatwe). Opłata stosunkowa nie może być jednak niższa niż 30 złotych ani też wyższa, niż 100.000 złotych.

Opłatę podstawową pobiera się w sprawach, w których przepisy nie przewidują ani opłaty stałej, ani stosunkowej lub tymczasowej. Wynosi ona 30 złotych i stanowi minimalną opłatę, którą strona jest obowiązana uiścić od pisma podlegającego opłacie, chyba że ustawa stanowi inaczej.

W praktyce najrzadziej spotykaną opłatą jest opłata tymczasowa – jest na pobierana od pisma wniesionego w sprawie o prawa majątkowe, w której wartości przedmiotu sporu nie da się ustalić w chwili jej wszczęcia, a jej wysokość określa przewodniczący w granicach od 30 do 1.000 złotych, a w sprawach dochodzonych w postępowaniu grupowym od 100 do 10.000 złotych. W takim przypadku wysokość opłaty ostatecznej określa Sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie w pierwszej instancji.

Kolejno z przepisów wynika, iż w niektórych przypadkach pobierana jest tylko część należnej opłaty – tzw. opłata ułamkowa – tak jest np. z opłatą od sprzeciwu od wyroku zaocznego, gdzie pobiera się połowę opłaty, pozwu w postępowaniu nakazowym, gdzie pobiera się ¼ opłaty, zażalenia, gdzie pobiera się 1/5 należnej opłaty.

Za sprawy podlegające rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym będziemy z kolei uiszczali opłatę stałą uzależnioną od wartości przedmiotu sporu lub umowy:

  • – do 2.000 zł – 30 zł,
  • – ponad 2.000 zł do 5.000 zł – 100 zł,
  • – ponad 5.000 zł do 7.500 zł – 250 zł,
  • – ponad 7.500 zł – 300 zł.

Uwaga! Zasadą jest, iż końcówkę opłaty zaokrągla się w górę do pełnego złotego.

Wyróżnić można również opłatę kancelaryjną – pobieraną przez sąd od wniosków o wydanie na podstawie akt m.in. poświadczonego odpisu, wypisu, wyciągu, zaświadczenia, a także odpisu orzeczenia ze stwierdzeniem prawomocności/wykonalności – opłata wynosi 6 zł za każdą rozpoczętą stronę wydanego dokumentu. Za wydanie kopii dokumentu, znajdującego się w aktach sprawy zapłacimy 1 zł za każdą rozpoczętą stronę. Opłatę od wniosku o wydanie na podstawie akt zapisu dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia pobiera się w wysokości 15 złotych za zapis.

Przepisy mówią, że opłatę należy uiścić przy wniesieniu do Sądu pisma, które jej podlega. Zgodnie bowiem z art. 1262 § 1 KPC Sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie została uiszczona należna opłata. Jeśli od pisma nie zostanie uiszczona należna opłata, przewodniczący wezwie stronę do jej wniesienia w terminie tygodniowym, pod rygorem zwrotu pisma (art. 130. § 1 KPC). Wniesienie pozwu bez opłaty nie wywołuje żadnych skutków również w elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Wydatki

Na koszty sądowe składają się również wydatki, które obejmują m.in. wynagrodzenie i zwrot kosztów poniesionych przez biegłych, tłumaczy oraz kuratorów, jeżeli zostali oni ustanowieni dla strony w danej sprawie, koszty ogłoszeń, zwrot kosztów podróży i noclegu oraz utraconych zarobków lub dochodów świadków. Stron nie obciążają wydatki związane z doręczaniem pism sądowych ani też koszty mediacji.

Sposób uiszczania opłat

Opłaty sądowe można uiścić na trzy sposoby:

1) w formie bezgotówkowej na rachunek bieżący dochodów właściwego sądu (numery rachunków bankowych znajdziemy na stronie właściwych sądów, a także na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości www.ms.gov.pl oraz bezpośrednio w budynku Sądu na tablicy ogłoszeń)

2) w formie wpłaty gotówkowej, bezpośrednio w kasie sądu

3) w formie znaków opłaty sądowej o odpowiedniej wartości (wysokość opłaty sądowej, jaką można uiścić przy pomocy znaków opłaty sądowej wynosi 1500 zł).

W sytuacji uiszczenia opłaty sądowej na rachunek bankowy przed wniesieniem pisma do sądu należy dołączyć do tego pisma oryginał lub kopię wniesienia należnej opłaty.

Zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych

Pamiętajmy jednak, że nie w każdym przypadku koszty sądowe są tak samo wysokie. Dodatkowo – w określonych sytuacjach sama ustawa przewiduje zwolnienie od ich ponoszenia, a w konkretnych przypadkach sami możemy starać się o zwolnienie od kosztów sądowych.

Zgodnie z przepisami opłatami nie musi np. martwić się pracownik, który decyduje się wnieść powództwo przeciwko pracodawcy, ponieważ zgodnie z przepisami ustawy nie ma on obowiązku uiszczania kosztów sądowych (będzie on jednak zobowiązany uiścić opłatę podstawową w wysokości 30 zł dopiero na etapie postępowania odwoławczego, tj. m.in. od apelacji czy zażalenia, a także opłatę stosunkową w sprawach, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 50.000,00 zł). Również w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wydatki ponosi Skarb Państwa.

Strona (osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną), dochodząca swoich praw przed Sądem, której ustawodawca nie przyznał automatycznego zwolnienia, a która znajduje się w trudnej sytuacji materialnej/finansowej, może domagać się zwolnienia od kosztów sądowych w całości lub w części. W tym celu osoba taka będzie musiała złożyć wniosek na piśmie lub ustnie do protokołu w Sądzie, w którym sprawa ma być wytoczona lub już się toczy, a do wniosku tego osoba fizyczna powinna dołączyć oświadczenie według ustalonego wzoru (http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20060270200), że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oświadczenie to dotyczy stanu majątkowego, rodzinnego, dochodów i źródeł utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie.

Co do zasady nie mają obowiązku uiszczania opłat organizacje pożytku publicznego działające na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, a także organizacje pozarządowe oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie w sprawach dotyczących realizacji zleconego zadania publicznego na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.

Innym organizacjom społecznym, których zadanie nie polega na prowadzeniu działalności gospodarczej, Sąd może przyznać zwolnienie od kosztów sądowych w ich własnych sprawach prowadzonych w związku z działalnością społeczną, naukową, oświatową, kulturalną, sportową, dobroczynną, samopomocową, w zakresie ochrony konsumenta, ochrony środowiska i opieki społecznej.

Zasada ponoszenia kosztów

Co do zasady, obowiązek zwrotu kosztów procesu ciąży zwykle na jednej ze stron. O tym, która ze stron zostanie obciążona, decyduje Sąd w każdej sprawie stosując przepisy KPC. Podstawową zasadą obowiązującą w postępowaniu cywilnym jest zasada odpowiedzialności za wynik procesu. Wedle art. 98 KPC strona przegrywająca sprawę jest zobowiązana zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu).

Zgodnie z przepisem art. 98 KPC „strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu)”. Przegrywającym sprawę jest powód, którego żądanie nie zostało uwzględnione lub pozwany, którego obrona okazała się nieskuteczna.

Od reguły odpowiedzialności za wynik procesu przepisy przewidują wyjątki w postaci zasady zawinienia i zasady słuszności. Wedle zasady słuszności, uregulowanej w przepisie art.102 KPC w wypadkach szczególnie uzasadnionych Sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów, albo nie obciążać jej w ogóle kosztami.

W razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty procesu zostaną przez sąd wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone (według stopnia uwzględnienia i nieuwzględnienia żądań).

Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U.2014.1025 j.t. z późn. zm)

Ustawa z dnia 23 czerwca 1973 r. o opłatach w sprawach karnych (Dz.U.1983.49.223 j.t. z późn. zm.) 

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz.U.2003.221.2193 z późn. zm.) 

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U.2006.27.199 z późn. zm.)

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U.2015.574 j.t. z późn. zm.)